ADHD: AANGEPAST DANKZIJ een HANDVOL DRUGS

De farmaceutische industrie draait op volle toeren. Prozac, Viagra en Ritalin zijn nog bij weinigen onbekend. Onze maatschappij kan niet meer functioneren zonder medicijnen en de farmaceutische multinationals zijn de pilaren van de economie. Daarom wordt ook niet tot alarmfase één overgegaan bij het nieuws dat inmiddels 6 miljoen Amerikaanse kinderen zware medicijnen gebruiken zonder dat ze zich ziek voelden. Europa is aan een inhaalrace begonnen.

Voor het overgrote deel betreft het kinderen die de diagnose ADHD kregen. Letterlijk betekent dat Attention Deficit Hyperactivity Disorder en staat beschreven in het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (van de Amerikaanse Psychiatrische Vereniging - APA), de bijbel in de wereld van de psychiatrische ziekten. In de vierde editie (DSM-IV) staat voor ADHD (geëvolueerd uit zijn voorganger ADD) dat individuen met deze stoornis moeite kunnen hebben met hun aandacht voor details of onzorgvuldige fouten kunnen maken in huiswerk of andere taken (criterium  A1a). Onder criterium A1b staat vervolgens: Het werk is vaak slordig, nonchalant uitgevoerd zonder er veel over nagedacht te hebben. Zij (de leerlingen) lijken vaak met hun gedachten ver weg te zijn alsof ze niet luisteren of niet horen wat er zojuist is gezegd (criterium A1c).(1) De rest van de criteria zijn varianten hier op. Vervelend gedrag dat heel veel andere oorzaken kan hebben, wordt als een stoornis gezien.

Ritalin (= methylfenidaat hydrochloride) is het belangrijkste medicijn waarmee ADHD wordt bestreden. De Amerikaanse Drug Enforcement Administration (DEA) heeft Ritalin gekwalificeerd als een 'klasse 2 drug' wat ook door andere landen wordt onderschreven. Dat is dezelfde categorie als bijvoorbeeld cocaïne en amfetaminen ('speed' in de Amerikaanse volksmond). Het zijn drugs met een allerhoogst gevaar voor verslaving en misbruik. De Wereldgezondheidsorganisatie kwam dertig jaar geleden al tot dezelfde conclusie. Ritalin heeft sterke chemische overeenkomsten met amfetaminen en cocaïne en heeft ook dezelfde bijwerkingen. Misbruik van zo'n sterke drug ligt dan ook voor de hand. In de VS staat Ritalin hoog op de lijst van gestolen drugs. Op straat wordt het verhandeld onder namen als 'vitamin R' en 'R-Ball' en vermalen tot poeder om het op te snuiven of opgelost in water. In een onderzoek onder ruim 44 000 studenten in Indiana geeft 7 procent toe het tenminste één maal geprobeerd te hebben en 2,5 procent gebruikt het maandelijks of vaker.(2)

Honderden dierenproeven en geneeskundig onderzoek laten geen twijfel over hoe de medicatie werkt. Ritalin onderdrukt alle spontane handelingen wat een verminderde nieuwsgierigheid, socialisatie en speelsheid met zich meebrengt.(3) Kinderen gaan zich meer als robots gedragen en gehoorzamen de ouders en de school als nooit tevoren en daarmee wordt het succes afgemeten. Niet de ouders en de school worden in twijfel getrokken maar het kind is de bron van ergernis, de zwakste in het conflict. Ouders die trots beweren dat hun kind zich beter concentreert en daarom beter leert dankzij Ritalin vergeten dat bij de meeste mensen amfetamine dat effect heeft.

Het 'Brookhaven National Laboratory' in New York onderzocht Ritalin door middel van Pet scans. De onderzoekers ontdekten dat het medicijn de toevoer van bloed naar de hersenen met 20-30 procent verminderde.(4) Opwekkende middelen zoals Ritalin en amfetaminen veroorzaken daarmee een verstoorde stofwisseling en mogelijkerwijs een blijvende inkrimping of atrofie van de hersenen. Met andere woorden: een chemische shocktherapie.(5)

Bijwerkingen van Ritalin staan beschreven in de Physician's Desk Reference (1999) en zijn onder andere: zenuwachtigheid, slapeloosheid, overgevoeligheid (inclusief huiduitslag), koorts, anorexia, misselijkheid, duizeligheid en hartkloppingen. In het handboek van de huisdokter staat vervolgens te lezen dat voldoende informatie over de veiligheid en efficintie bij het gebruik van Ritalin op lange termijn niet bekend zijn.

ADHD (onder welke naam dan ook) groeide in de VS van 150 000 in 1970, tot een half miljoen in 1980, een miljoen in 1990 en beheerst tegenwoordig 6 miljoen kinderzielen. In Groot-Brittannië steeg het aantal Ritalin recepten de afgelopen acht jaar van 2000 naar 160 000.(6) In het kleinere Nederland gingen er in 1999 eveneens 160 000 Ritalinrecepten over de toonbank van de apotheek.(7)

Een rapport in de Clinical Psychiatric News vermeldt dat in het Medicaid programma in Michigan bij 223 kinderen van 3 jaar of jonger ADHD was geconstateerd. 57 procent van deze kinderen waren behandeld met één of meer geestbeïnvloedende drugs, inclusief Ritalin, Prozac, Dexedrine en Syban. 33 procent werden behandeld met meer dan één drug.(8) Het waarschuwingsetiket op Ritalin vermeldt dat kinderen onder de zes jaar het niet moeten gebruiken omdat de veiligheid en de efficiëntie voor deze leeftijdsgroep niet is vastgesteld.

Hoe kan een medicijn dat al vijfenveertig jaar op de markt verschijnt nu plotseling zoveel controverse veroorzaken? Door het explosief gestegen gebruik, merkt men sneller misstanden op. Wanhopige ouders en overspannen leerkrachten zijn niet kritisch wanneer een geneesheer met de verlossing komt. Dokters zijn vaak alleen maar bekend met de bijgevoegde brochure van de makers waarin uiteraard uitsluitend positieve informatie staat vermeld. Op grote schaal kinderen behandelen die zich niet ziek voelen en hen met zware drugs permanent in de war schoppen is een schandelijke zaak. In situaties betreffende ADHD worden medicijnen gegeven om de omgeving beter te maken, niet de persoon in kwestie.

De makers van Ritalin, CibaGeneva Pharmaceuticals, ook bekend onder de naam Ciba-Geigy (opgekocht door Novartis AG die is gefuseerd met Sandoz) ontkennen systematisch alle problemen. Richard Scruggs heeft in de VS een landelijke rechtszaak aangespannen in oktober 2000. Hij beschuldigt hen ervan dat ze samen met de APA en de Amerikaanse belangenvereniging CHADD (Children and Adults with ADHD) in het geheim een frauduleuze samenwerking zijn aangegaan. Scruggs, die eerder deel uitmaakte van het team advocaten dat de machtige tabaksindustrie op zijn knieën kreeg, beweert dat de definitie van ADHD teveel is gestrekt zodat men meer Ritalin kon verkopen.(9)

Ook in Groot-Brittannië worden rechtszaken aangespannen tegen verscheidene gezondheidsdiensten inzake de verstrekking van Ritalin.(10)

Het zal niet de eerste keer zijn dat de in Zwitserland gevestigde corporatie wordt aangeklaagd. Rond 1960 begonnen de eerste gevallen van een mysterieuze ziekte in Japan de kop op te steken die men SMON noemde. De slachtoffers leden onder andere aanr pijnlijke verlammingsverschijnselen en blindheid. In de volgende jaren groeide het uit tot epidemische aantallen. In eerste instantie ging de aandacht uit naar een virus maar enkele artsen vonden de oorzaak terug in cliokinol wat door Ciba onder gevarieerde namen op de markt was gebracht, bijvoorbeeld als het populaire anti-diarree middeltje Entero-Vioform. In 1970 verbood de Japanse overheid alle medicijnen die cliokinol bevatten. Binnen drie maanden waren nieuwe gevallen zo goed als verdwenen. In totaal waren er 11 000 SMON-patiënten in Japan waar de dosering van Entero-Vioform 2 tot 3 keer hoger was dan andere landen waar SMON slachtoffers beduidend minder talrijk waren. In 1972 kwam het tot een rechtszaak waar de Zweedse arts Olle Hansson als expert tegen Ciba-Geigy getuigde. Hij heeft er zijn levenswerk van gemaakt om de misstanden binnen het machtige concern bloot te stellen. Zo werd bekend dat al in 1935 - één jaar na de introductie - alarmerende rapporten uit Argentinië op hun bureau waren terecht gekomen. Slecht aflopende proeven met dieren - waar honden en katten leden door hevige stuiptrekkingen tot de dood er soms op volgde - werden destijds simpelweg genegeerd. Ciba-Geigy bleef zijn bestseller promoten en wees op de lange schadeloze geschiedenis van het medicijn. Na het verbod en na het verliezen van een zes jaar durende rechtszaak vol met vertragingstactieken, misleiding en manipulatie, besloot Ciba-Geigy toch zo lang als ze konden door te zetten met de verkoop van Cliokinol in andere landen. Dankzij het verzet van Hansson en verscheidene internationale konsumentenorganisaties, verboden meer landen cliokinol en was Ciba (die in 1970 fuseerde met Geigy) genoodzaakt om het in 1985 uit de markt te nemen. Hansson kwam tot de ontdekking dat er meer medicijnen op de markt waren waarvan ernstige schade onomstotelijk vast was komen te staan. Hij bleef doorvechten tot aan zijn dood in 1985 om Ciba-Geigy ervan te overtuigen van de noodzaak tot stopzetting van die produktie.(11) De gouden regel in de farmaceutische industrie is zoveel mogelijk verkopen tegen een zo hoog mogelijke prijs. De gezondheid van mensen komt op de tweede plaats. (In 1993 kreeg Ciba met zes andere farmaceutische fabrikanten te maken met de aanklacht dat zij de prijs van hun medicijnen op recept geforceerd hoog hielden.)(12)

Grote delen van de psychiatrie komen ook onder zwaar vuur te liggen door hun onwetenschappelijke houding. Tussen 1952 en 1994 vond de APA meer ongepast gedrag in de welvaartsstaat en groeide zijn DSM van 112 'stoornissen' en 'ziekten' tot 163 in 1968, 224 in 1980, 253 in 1987 en 374 in de 1994 editie. Een handboek dat zijn oorsprong vond tijdens de Tweede Wereldoorlog waar het was ontwikkeld om 'afwijkend' gedrag te groeperen.(13) Kritiekloosheid en gehoorzaamheid zijn stoornissen die je echter niet terug zal vinden in de DSM.

De Psychiatrische Vereniging konkludeerde in hun DSM-III dat 8 van de 14 symptomen voldoende was om bij een kind ADHD vast te stellen. In 1994 werd die lijst uitgebreid tot 18 en onderverdeeld in 2 groepen. Nog maar 6 symptomen van 9 uit een groep voldoen aan een ADHD-diagnose. Een diagnose waar geen specifieke test voor bestaat en die geen wetenschappelijke oorzaak kent. ADHD is geen hersenstoornis simpelweg omdat daar geen enkel bewijs voor te vinden is. Tot die conclusie kwam zowel de National Institutes of Health Consensus Development Conference 1998 over ADHD en de Amerikaanse Academie voor Kindergeneeskunde (2000). De psychiatrie probeert het falen van een goede opvoeding en onderwijs als een medische stoornis te presenteren. In hun DSM-IV staat bijvoorbeeld als criterium 315.1 'Rekenstoornis' waarbij een test laat zien of het kind onder het niveau ligt dat je mag verwachten van zijn leeftijd en gemeten intelligentie. Criterium 315.2, de 'Opstelstoornis' waarbij een kind laag scoort met het schrijven van opstellen, roept ook vraagtekens op.

Volgens de Amerikaanse psychiater Peter Breggin, directeur van het Internationale Centrum voor de Studie van Psychiatrie en Psychologie, zijn afwijkingen in de hersenen vrijwel zeker te wijten aan een eerdere blootstelling van een psychiatrische medicatie.(14) Ook meent hij dat ontwenningsverschijnselen bij stopzetting van Ritalin vaak leiden tot depressie, vermoeidheid en zelfmoordneigingen wat weer kan leiden tot nieuwe medicatie. Hij legt ook een verband met de toenemende agressiviteit en geweld op scholen en het gebruik van psychiatrische medicijnen.(15)

In de VS is de groep CHADD met 650 lokale afdelingen veelal de sponsor van conferenties en voorlichtingsdagen op scholen. Het geeft gratis advies en raad het gebruik van Ritalin aan. CHADD viel door de mand toen bekend werd dat het sinds 1988 grote sommen geld had gekregen van de fabrikant Novartis (gedurende de periode 1991-1994 tenminste 748 000 dollar). Het zag het aantal leden stijgen van 800 tot 35 000. CHADD gebruikte een deel van het geld voor een overheidsspotje op televisie dat het gebruik van Ritalin promootte. Van het Amerikaanse ministerie van onderwijs kreeg het vervolgens 750 000 dollar voor het produceren van een video Facing the Challenge of ADD. Daarin worden getuigenissen vertoond van ouders die beweren dat hun ADHD-kind is geholpen door Ritalin. Deze mensen zijn echter bestuursleden van CHADD zelf uit Chicago. Het ministerie onwetend van de financiële verbintenis heeft daarna de video teruggetrokken uit zijn distributie. CHADD die altijd heeft ontkend geld te hebben ontvangen van Ciba-Geigy heeft het inmiddels toegegeven en zal in de toekomst die overeenkomst niet stopzetten.(16) Een confronterend voorbeeld hoe Ciba-Geigy achter de schermen de publieke opinie manipuleert.

Ook scholen dragen bij aan de epidemische omvang van ADHD. In de VS zijn er vele gevallen waar een school de ouders dwong om hun kind Ritalin te laten slikken en dreigde met uitzetting van de leerling. Patti Johnson, lid van het Onderwijsbestuur in Colorado, vertelt dat een ouder het advies van de directeur op had gevolgd en zijn zoon Ritalin liet nemen. Het medicijn maakte hem echter agressief en gewelddadig. Zijn vader liet zijn zoon ermee stoppen waarna de directeur druk op hem begon uit te oefenen om door te gaan met Ritalin. Zoveel druk dat de zaak in de rechtbank belandde waar de vader zijn ouderlijk recht kan verliezen als hij de rechters beslissing om zijn kind Ritalin te laten slikken weigert.(17)

Scholen ontvangen subsidie voor elk kind met een handicap en ADHD wordt als zodanig geïnterpreteerd. In de meeste boeken over ADHD worden zulke kinderen een hoger dan gemiddeld I.Q. toegeschreven wat een indicatie kan zijn om het ouderwetse onderwijssysteem grondig te vernieuwen. De Amerikaanse psycholoog Alan Fridlund legt één van de oorzaken voor ADHD bij de beperking van speeltijd op scholen. Hoe langer een kind bewegingsvrijheid was ontnomen, hoe rustelozer het werd.(18)

In 1995 waren 150 000 peuters van 2-4 jaar in de VS onder invloed van stimulerende, antidepressieve en antipsychotische medicijnen. De Amerikaanse psychiater Ralph Walton legt de oorzaak bij de zeer controversiële zoetstof aspartaam. Hij beweert dat al jaren bekend is dat wanneer aspartaam wordt opgenomen tijdens een koolhydraatrijke maaltijd, de gewoonlijke toename in tryptofaan (een aminozuur) geblokkeerd is, terwijl andere aminozuren in de hersenen toenemen. Deze veranderingen in de balans veroorzaken een grondig effect op de stemming en het bewustzijn. Men kan zich somber, bezorgd, duizelig, radeloos, misselijk, vergeetachtig en/ of geïrriteerd voelen. Aspartaam komt onder andere voor in kindervitaminen, talloze van smaak voorziene medicijnen, snoep, jam en de zogenaamde lightprodukten.(19) Aspartaam wordt onder diverse namen op de markt gebracht door een andere farmaceutische reus: G.D. Searle (die door Monsanto is opgekocht in 1985 en recent zijn NutraSweet company heeft verkocht). Die kan in de nabije toekomst een soortgelijke rechtszaak verwachten die volgens sommigen kan uitgroeien tot één van de grootste schandalen van deze tijd.

Andere oorzaken voor ADHD worden gegeven door de Amerikaanse psycholoog Lloyd DeMause in zijn nog ongepubliceerde boek Childhood and History.(20) Tegenwoordig zijn er vele studies die de negatieve effecten van nicotine en alcohol tijdens de zwangerschap aantonen.(21) Er is ook aanzienlijk veel bewijs hoe moederlijke stress en andere emoties worden overgedragen aan de foetus. Bij een zwangere vrouw die een sigaret wordt aangeboden nadat ze 24 uur niet heeft mogen roken, wordt een veelbetekende versnelling van de hartslag bij de foetus waargenomen. Bij roken tijdens de zwangerschap wordt de kans dat het kind later de diagnose ADHD krijgt, drie keer groter.(22) Een moeder wier man haar verbaal had bedreigd voelde haar ongeboren kind slaan en schoppen, zo intens dat het haar pijn deed.(23) Hetzelfde wilde gedrag van de foetus ziet men bij zwangere vrouwen van wie de man plotseling is gestorven.(24)

Margaret Fries heeft in een veertig-jarige studie het verband gelegd tussen de houding van de moeder naar de foetus toe en de emoties van de personen in hun latere leven.(25) Andere studies tonen aan dat stress en vijandelijkheid naar de foetus resulteren in vroegtijdige geboorten, meer lichamelijke ziekten, grotere kans op schizofrenie, lagere I.Q. in de vroege kindertijd, groter falen op school, grotere kans op misdaad en zelfmoord.(26) Een groot Deens onderzoek bevestigt dit verband bij onderzoek op jongens die niet waren gewenst door hun moeders (25 procent van zwangere vrouwen geven toe dat ze hun baby's niet willen).(27) Toenemende echtscheidingen en een schrikbarend hoog percentage huiselijk geweld dragen bij aan een emotioneel in de war gebracht kind.(28)

In Artikel 33 van de 'Verklaring van de Rechten van het Kind' opgesteld door de Verenigde Naties en ondertekend door bijna 200 landen (voor goede PR want in de praktijk trekt men zich er weinig van aan) staat dat kinderen het recht hebben op bescherming van het gebruik van ongeoorloofde narcotische en geestbeïnvloedende drugs. In Artikel 17 staat dat de overheid de toegankelijkheid verzekerd van informatie en materiaal uit een verscheidenheid van bronnen en dat het stappen onderneemt om het kind te beschermen tegen schadelijke informatie.

Er bestaat geen medicijn zonder bijwerkingen en menigeen hoopt dat de positieve resultaten de negatieve domineren. Andere medicijnen om de bijwerkingen te verminderen zijn ook geen uitzondering meer. Een volwassene wordt in staat geacht zo'n beslissing zelf te nemen mits men over objectieve informatie beschikt. Maar hoe zit het met kinderen? Ouders kunnen zich tijdelijk ontheffen van het schuldgevoel (en dus verantwoordelijkheid) door te geloven in een stoornis in de hersenen. Maar ouderschap omvat een oprechte begeleiding in de ontwikkeling van je kind die je niet overlaat aan chemische medicatie ontwikkeld door een gewetenloze farmaceutische multinational. Drugs en medicijnen horen niet de oplossing te zijn voor emotionele problemen. Een samenleving die dat wel gelooft zal de rekening in de toekomst gepresenteerd krijgen. In deze 'fastfood' cultuur willen mensen alles snel hebben. Probleem? Snel een pilletje en dan kijken we wel weer verder. We hebben het niet geweten wordt: we weten niets meer. Beschermen we de moderne medicijnmannen of onze kinderen?

© 2001 Dennis Rodie

Dit artikel verscheen in Kleintje Muurkrant nr. 354, 9 maart 2001

NOTEN

1) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th edition. APA - Washington, DC. 1994.
2) Recreational Ritalin - Kids Now Using It for 'Fun' - Nicole Ziegler
http://abcnews.go.com/sections/living/DailyNews/ritalin0505.html
3) Talking Back to Ritalin - Peter R. Breggin, M.D - Common Courage Press 1998
4) Mapping the root of cocaine craving; surprising findings on drug's effect in brain regions. www.bnl.gov
5) Talking Back to Ritalin - Peter R. Breggin, M.D - Common Courage Press 1998
6) Ritalin Ban Urged For UK Children Under Five - Liz Smith
http://www.wsws.org/articles/
7) Trouw, 8 februari 2001 - Werking ADHD-pil raakt omstreden - Edwin Kreulen
8) July 1998 - Clinical Psychiatric News
9) Reuters 16 september 2000 - zie ook: www.ritalinfraud.com
10) Stimulants Are Not The Answer (Santa) - www.santa.inuk.com
11) Ciba Geigy Bakom Fasaden - Olle Hansson - 1987
12) Suit Accuses 7 Drug Makers of Price-Fixing - Los Angeles Times - 15 oktober 1993
13) Encyclopeadia Britannica
14) Toxic Psychiatry - Peter R. Breggin, M.D, - St. Martin's Press (1994)
15) Talking Back to Ritalin - Peter R. Breggin, M.D - Common Courage Press 1998
16) Attention Deficit Disorder: A Dubious Diagnosis? (PBS television series, The Merrow Report 1996) - www.pbs.org/merrow
17) Testimony of Patti Johnson Colorado State Board of Education member 2nd Congressional District before the U.S. House of Representatives Subcommittee on Oversight and Investigations hearing entitled "Behavioral Drugs in Schools: Questions and Concerns" September 29, 2000
www.house.gov/ed_workforce/hearings/106th/oi/ritalin92900/johnson.htm
18) Horizon, Beyond a Joke - BBC2 5 november 1998.
19) Walton, R. G. (researcher at the Department of Psychiatry, Northeastern Ohio Univ. College of Medicine and Director of Research Western Reserve Care System) "Seizure and mania after high intake of aspartame."  Psychopathology 17:98-106 (1984); Adverse Reactions to Aspartame: Double-Blind Challenge in Patients from a Vulnerable Population, the Journal of Biological Psychiatry, 1993; 'Deadly Deception - Story of Aspartame' - Mary Nash Stoddard - Odenwald Press 1998
20) Childhood and History - Lloyd DeMause
21) Jeanette M Soby, Prenatal Exposure to Drugs/Alcohol: Characteristics and Educational Implications of Fetal Alcohol Syndrome and Cocaine/Polydrug Effects. Springfield, IL: Charles C. Thomas, 1994.
22) M. Lieberman, "Early Development of Stress and Later Behavior." Science 1141(1963): 824; Sharon Milberger, et al., "Is Maternal Smoking During Pregnancy a Risk Factor for Attention Deficit Hyperactivity Disorder in Children?" 153(1996): 1138-1142.
23) Lester Sontag, & Implications of Fetal Behavior and Environment for Adult Personalities." Annals of the New York Academy of Sciences 134 (1965): 782-6.
24) Robert Goodlin, Care of the Fetus, p. 10; Dennis H. Stott, testimony, in Senate of Canada: Standing Senate Committee on Health, Welfare and Science. Third Session, Thirtieth Parliament, 1977, "Childhood Experiences of Criminal Behavior," Issue No. 1, Second Proceeding, Nov. 24, 1977.
25) Margaret E. Fries, "Longitudinal Study: Prenatal Period to Parenthood." Journal of the American  Psychoanalytic Association 25(1977): 115-140; Margaret E. Fries, Marie Coleman Nelson and Paul J. Woolf, "Developmental and Etiological Factors in the Treatment of Character Disorders with Archaic Ego Function." The Psychoanalytic Review 67(1980): 337-352.
26) Lorraine Roth Herrenkohl, "The Anxiety-Prone Personality: Effects of Prenatal Stress on the Infant." In Roy J. Mathew, Ed. The Biology of Anxiety. New York: Brunner/Mazel, 1982, pp. 51-86; Antonio J. Ferreira, "The Pregnant Woman's Emotional Attitude and Its Reflection on the Newborn." American Journal of Orthopsychiatry 30 (1960): 553-6; Child At Risk: A Report of the Standing Senate Committee on Health, Welfare and Science. Hull: Canadian Government Publishing Center, 1980; John H. W. Barrett, "Prenatal Influences on Adaptation in the Newborn." In Peter Stratton, Ed. Psychobiology of the Human Newborn. New York: John Wiley & Sons, 1982, p. 270; Psychology Today, 4 (1971): 49; Abram Blau, et al.., "The Psychogenic Etiology of Premature Births." Psychosomatic Medicine 25 (1963): 201-11; A. J. Ward, "Prenatal stress and childhood psychopathology." Child Psychiatry and Human Development 22 (1991: 97-110; Lars Billing, et al, "The Influence of Environmental Factors on Behavioral Problems in 8-Year-Old Children Exposed to Amphetamine During Fetal Life." Child Abuse & Neglect 18 (1994): 3-9; D. H. Stott, "Follow-up Study from Birth of the Effects of Prenatal Stress." Developmental Medicine and Child Neurology 15 (1973): 770-87; Norman L. Corah, et al., "Effects of Perinatal Anoxia After Seven Years." Psychological Monographs 79 (1965): 1-32; Sarnoff A. Mednick, "Birth Defects and Schizophrenia," Psychology Today 4 (1971): 48-50; Sarnoff A. Mednick et al., Eds., Fetal Neural Development and Adult Schizophrenia. New York: Cambridge University Press, 1991; "Delinquents Said To Have Perinatal Injuries," Psychiatric News, September 1, 1978, p. 26; David B. Chamberlain, "Prenatal Intelligence." In Thomas Blum, Ed. Prenatal Perception, Learning and Bonding. Berlin: Leonardo Publishers, 1993, pp. 14-21; A. J. Ward, "Prenatal Stress and Childhood Psychopathology." Child Psychiatry and Human Development 22(1991): 97-110; Adrian Raine, The Psychopathology of Crime: Criminal Behavior as a Clinical Disorder. San Diego: Academic Press, 1993.
27) Elaine Morgan, The Descent of the Child: Human Evolution from a New Perspective. New York: Oxford University Press, 1995, p. 78.
28) Onderzoeksrapport 'Huiselijk Geweld', oktober 1997, Ministerie van Justitie - www.minjust.nl